Tschernobyl: Bleibende Aktualität und neue Herausforderung

(беларускі пераклад ніжэй)

Die Reaktorexplosion in Tschernobyl jährt sich in diesem Jahr zum 40. Mal. Sie war nicht allein der bis dahin größte Unfall in einem Atomkraftwerk weltweit, sie ist in ihren politischen, sozialen, ökologischen und biologischen Auswirkungen eine bleibende, unabschließbare Herausforderung für die Menschheit.

Politisch ist das System der Sowjetunion an den Folgen dieser Katastrophe zerbrochen. Zeitgleich ergab sich die einmalige Chance, dass mit ihrem Zerfall sich ein politisch offenes Zeitfenster vor allem in der neu entstandenen, von der Katastrophe am meisten betroffenen Republik Belarus geöffnet hatte.  Dieses Fenster bot die Möglichkeit, den unabsehbaren Folgen dieser Katastrophe international und solidarisch zu begegnen. In Deutschland spielten dabei die Kirchen eine besondere Rolle, sofern diese ihre Hilfsangebote als Ausdruck der Versöhnung für die während des Krieges von der deutschen Besatzungsmacht begangenen Verbrechen in Belarus verstanden. Die zahlreichen Projekte  – Organisation von Kinderaufenthalten in westlichen Ländern, Einrichtung von Kindererholungsheimen in unverstrahlten Gebieten, Finanzierung von sozialen und medizinischen Projekten, Hilfstransporte – schufen in den Jahren bis zum Machtantritt Lukaschenkos im Herbst 1994 die Möglichkeit zur Herstellung vielfältiger Kontakte, zu verlässlicher, bis dahin nicht gekannter Kommunikation und Zusammenarbeit, die trotz der zunehmend restriktiven Politik des Lukaschenko-Regimes über drei Jahrzehnte Bestand hatten. Entscheidenden Einschnitt erfuhren sie erst durch die Corona-Pandemie und durch die mit den gefälschten Wahlen des Jahres 2020 einsetzende politische Repression.

Die Probleme indessen blieben, sie sind sogar größer geworden:

• Das Sperrgebiet um Tschernobyl ist Kriegshandlungen im Angriffskrieg Russlands gegen die Ukraine ausgesetzt und birgt damit ein ungeheures Gefahrenpotential,
• die langfristigen Folgen der Katastrophe in den betroffenen Regionen von Belarus, der Ukraine und Russland auf die Ökosysteme sind auf Grund des Krieges wissenschaftlicher Erforschung nicht zugänglich,
• staatliche Hilfeleistungen für bleibend Geschädigte der Tschernobylkatastrophe in Belarus werden immer mehr zurückgefahren.

Dennoch bleibt die Chance, die die Jahre vor dem Machtantritt Lukaschenkos boten, auch über die inzwischen verstrichene Zeit hinaus erhalten:

• Kinder und Jugendliche aus Belarus, die im Laufe der 90er Jahren ins europäische Ausland kamen, sind heute erwachsen. Sie sind Zeitzeugen, Überlebende einer Katastrophe, sie haben solidarische Hilfe erfahren, sie können ihr Wissen, ihre Erfahrung, ihren Lebenshintergrund in unseren demokratischen Diskurs einbringen, das Bewusstsein für die unabsehbaren, nicht zu bewältigenden Folgen der Reaktorexplosion von Tschernobyl schärfen.
• Ebenso sind die nach den gefälschten Wahlen ins Exil aus Belarus Geflüchteten als Leidtragende der politischen Katastrophe in ihrem Land lebendige Zeuginnen und Zeugen für die Folgen einer konsequenten Verleugnung, Verdrängung, Bagatellisierung der Katastrophe von Tschernobyl. Sie können dazu beitragen, den Gedanken der Solidarität zu weiten: es geht schon lange nicht mehr nur darum, den unmittelbar Betroffenen auf vielfältige Weise zu helfen, es geht um eine umspannende, umfassende Solidarität, die uns alle vor den immer noch bestehenden Gefahren der geschehenen und möglichen zukünftiger Katastrophen bewahren kann:

Dazu gehört die ungehinderte Erforschung der Reaktorexplosion von Tschernobyl mit allen ihren Folgen ebenso wie die Abkehr von der aus heutiger Sicht unverantwortbaren weiteren „friedlichen“ Nutzung der Atomenergie, da diese

• höchst riskante politische und ökonomische Abhängigkeiten schafft und perpetuiert,
• militärisch verwundbar und nicht wirklich effizient zu sichern ist,
• eine ebenso vulnerable Infrastruktur erfordert,

und damit im Falle einer niemals auszuschließenden Schädigung oder Zerstörung unabsehbare, nicht verantwortbare Folgen nach sich zöge.

Gemeinsam – mit den Erfahrungen der bei uns lebenden geflüchteten, zugewanderten, eingebürgerten Menschen aus Belarus können wir solidarisch für eine lebenswerte Zukunft eintreten und sind dazu unbedingt aufeinander angewiesen.

Die dbg sieht ihre Aufgabe darin, diesen Prozess anzustoßen, zu begleiten und  zu fördern.

Fred Dorn
Stellvertretender Vorsitzender der deutsch-belarusischen Gesellschaft e.V.

Kassel, 15. April 2026

***

40 гадоў Чарнобыльскай ядзернай катастрофе: нязменная актуальнасць і новыя выклікі

Сёлета спаўняецца 40 гадоў з аварыі на Чарнобыльскай АЭС. Гэта была не толькі найгоршая на той момант аварыя на атамнай электрастанцыі ў свеце: яе палітычныя, сацыяльныя, экалагічныя і біялагічныя наступствы ўяўляюць сабой трывалую і нявырашаную праблему для чалавецтва.

У палітычным плане вынікам гэтай аварыі стаў распад Савецкага Саюза. Разам з гэтым з’явіўся і ўнікальны шанец на палітычную адкрытасць, асабліва Рэспубліцы Беларусь, якая атрымала незалежнасць і найбольш пацярпела ад катастрофы. Гэтае акно дало магчымасць міжнароднай супольнасці салідарна рэагаваць на цяжка прадказальныя наступствы катастрофы.

У Нямеччыне асаблівую ролю ў гэтым адыгралі цэрквы, якія ўспрымалі сваю дапамогу як частку кампенсацыі за злачынствы, учыненыя ў Беларусі нямецкай акупацыйнай уладай падчас Другой сусветнай вайны. Шматлікія праекты — арганізацыя знаходжання дзяцей у заходніх краінах, стварэнне дзіцячых аздараўленчых установаў у незаражаных рэгіёнах, фінансаванне сацыяльных і медыцынскіх праграм, гуманітарныя пастаўкі — у гады да прыходу да ўлады Лукашэнкі восенню 1994 года спрыялі ўсталяванню разнастайных кантактаў, фармаванню ўстойлівых камунікацыі і супрацоўніцтва, якіх нагэтуль ніколі не існавала.

Гэтыя адносіны праіснавалі больш за тры дзесяцігоддзі, нягледзячы на ​​ўсё большыя абмежаванні з боку рэжыму Лукашэнкі. Яны былі рашуча парушаныя толькі пандэміяй COVID-19 і палітычнымі рэпрэсіямі, якія пачаліся са сфальсіфікаваных выбараў 2020 года.

Але праблемы, звязаныя з Чарнобылям, засталіся і нават пагоршыліся:

• На зону адчужэння вакол Чарнобыльскай АЭС ўздзейнічае агрэсіўная вайна Расіі супраць Украіны, што стварая велізарную патэнцыйную небяспеку.
• Доўгатэрміновыя наступствы катастрофы для экасістэмаў у пацярпелых рэгіёнах Беларусі, Украіны і Расіі недаступныя для навуковых даследаванняў з-за вайны.
• Дзяржаўная дапамога пацярпелым ад Чарнобыльскай катастрофы ў Беларусі ўсё больш скарачаецца.

Тым не менш, магчымасці, якія з’явіліся да прыходу Лукашэнкі да ўлады, застаюцца і нягледзячы на страчаны час:

• Дзеці і моладзь з Беларусі, якія прыехалі ў Еўропу ў 1990-х гадах, цяпер дарослыя. Яны з’яўляюцца відавочцамі, тымі, хто выжыў у катастрофе; яны атрымалі салідарнасць і падтрымку; яны могуць унесці свае веды, вопыт і вопыт у наш дэмакратычны дыскурс і павысіць дасведчанасць аб непрадказальных і непераадольных наступствах выбуху рэактара на Чарнобыльскай АЭС.
• Гэтак жа тыя, хто ўцёк у выгнанне з Беларусі пасля сфальсіфікаваных выбараў, як ахвяры палітычнай катастрофы ў сваёй краіне, з’яўляюцца жывымі сведкамі наступстваў паслядоўнага адмаўлення, рэпрэсій і трывіялізацыі Чарнобыльскай катастрофы. Яны могуць дапамагчы пашырыць паняцце салідарнасці: гаворка ідзе не толькі пра дапамогу тым, хто непасрэдна пацярпеў рознымі спосабамі; гаворка ідзе пра ўсебаковую салідарнасць, якая можа абараніць нас усіх ад усё яшчэ існуючых небяспекаў мінулых і патэнцыйных будучых катастрофаў.

Гэта ўключае бесперашкоднае расследаванне аварыі на Чарнобыльскай АЭС і ўсіх яго наступстваў, а таксама адмову ад неапраўданага ў цяперашні час далейшага «мірнага» выкарыстання ядзернай энергіі, паколькі яно:

• стварае і ўвекавечвае вельмі рызыкоўную палітычную і эканамічную залежнасць,
• з’яўляецца ваенна ўразлівым і не можа быць эфектыўна абароненым,
• патрабуе гэтак жа ўразлівай інфраструктуры,

і таму ў выпадку пашкоджання або разбурэння, якія ніколі нельга выключыць, мела б непрадбачаныя і безадказныя наступствы.

Разам — абапіраючыся на вопыт бежанцаў, імігрантаў і натуралізаваных грамадзян з Беларусі, якія жывуць сярод нас, — мы можам салідарна выступаць за будучыню, вартае жыцця, і мы абсалютна залежым адзін ад аднаго ў гэтым.

Нямецка-беларускае таварыства бачыць сваю ролю ў ініцыяванні, падтрымцы і прасоўванні гэтага працэсу.

Фрэд Дорн
Намеснік старшыні Нямецка-беларускага таварыства

Касэль, 15 красавіка 2026 г.